Ik voel me rauw
Om wie ik was
Om de jaren 80
Om jou
Ik voel me beurs
Regilio Tuur in het touw
Uitgeput
Bloed aan mijn klauw
Ik voel me zacht
Een broodje bapao
De emo-eter
De bitterzoetekouw
Ik voel me Thé Lau
Iedereen is van de wereld
Maar waar
zijn jullie nou?
Ik voel me mistig
als Vlaardingse avonddauw
Niets is wat lijkt
Alles is lauw
Ik voel me een hutje
gepropt in een gebouw
Een papierenhuis
met een verkeerde vouw
Ik voel me een winterjas
zonder mouw
Schaatsend over de vaart,
klappertandend van de kou
Ik voel me Poesje mauw
Van wiegen in je armen
tot samen in de sneeuw
in Abtenau
Ik voel me tollen
‘The power of the now’
Verward als Lookie de Leeuw
“Asjemenou”
Ik voel me verdwaald in de Tao
Een voorbestemde zoektocht
Naar jou als moeder.
Als jonge vrouw
Ik voel oude pijn
Val bijna flauw
Een zelfgemaakt litteken
In mijn wenkbrauw
Ik voel me blauw
In de Now&Wow
Zover heen dat ik de realiteit
niet vertrouw
Ik voel rouw
Om wie ik was
Om de jaren 80
Om jou
Ik tuur naar de eindeloze horizon. De Noordzee is kalm vandaag, amper golfslag. Er hangt een lichte nevel in de lucht. Alsof de mist in mijn brein vanuit de hemel neerdaalt over de zachte golven van het water. Ik voel een pijnscheut in mijn borst, een unheimlich gevoel in mijn keel dat zich als een olievlek door mijn torso verspreid. Een plakkerig gevoel van wanhoop en angst. Ik zie beelden van mijn moeder. Vader. Een gevoel van geborgenheid, warmte. Oef, weer een pijnscheut. Is het wel pijn? Wat is dat gevoel? Ik mis het. Ineens zo erg. Ik hoor gelach. Grapjes van mijn oma. Bij de caravan. Buster, onze hond, die blaft, een gekke bek van mijn vader, een dolletje van mijn moeder, een kroel. Het is een lichtflits, een bliksemschicht vanuit mijn kop naar mijn hart. Een bitterzoete herinnering, een gevoel dat ik diep had weggestopt. Ik zit op het strand en ik mis de tijd van toen. Mis mijn pa, mijn mama. Ik voel me rauw, ik voel rouw.
Grief turns out to be a place none of us know until we reach it. – Joan Didion (Amerikaanse schrijver)
Rouw om de persoon die ik was
Drie weken terug deed ik een familieopstelling. Sindsdien voel ik me behoorlijk van slag, veel down en verdrietig. In de auto, op het strand, onder de douche, in bed, op allerlei momenten moet ik ineens huilen, zonder duidelijke aanleiding. In general hangt er een sluier van melancholie over mijn dagen. Eerst was ik er vooral gefrustreerd en boos over. Waar komt dit nu weer door? In de loop van de week na de opstelling begon ik te beseffen dat ik misschien aan het rouwen ben. Uitgestelde rouw om mijn moeder, mijn vader, mijn jeugd. De tijd die nooit meer terugkomt. Maar ook rouw om mijn gezondheid, het loslaten van alcohol, rouw om de persoon die ik was.
Grief is not limited to death. We grieve lost health, lost roles, lost futures.” — Pauline Boss (ambiguous loss)
Meerder lagen rouw
“Dat er iets van rouw en gemis is geraakt, zou goed kunnen,” mailde Toos (host bij mijn familieopstelling) me een week na de opstelling. “Een opstelling heeft tijd nodig, soms wel maanden, om haar werk te doen.” Het voelt inderdaad alsof er iets is opengebroken. Het loopt parallel met de onrust in mijn darmen, waardoor ik ook rouw om wie ik was. Ik geloof sterk in de gut-brain connectie. Alsof oude pijn ergens in mijn lijf is blijven etteren. Nu lijkt het alsof meerdere lagen tegelijk open gaan: rouw om mijn moeder, mijn ouders, om vroeger. Maar ook om wie ik zelf was vóór de colitis. Mijn lichaam dwingt me, zeker tijdens een opvlamming, tot een ander tempo, andere grenzen, een ander leven. Sinds anderhalf jaar drink ik ook niet meer. Alcohol was vanaf mijn 15 een manier om even stoom af te blazen, te verdoven. Wat toen werd verdoofd, vraagt nu om gevoeld te worden. Ziekte, rouw en herstel lopen niet los van elkaar, maar hand in hand naast elkaar als kameraden. Een beetje zoals het leven van een Feyenoord-supporter: blijven staan bij wat pijn doet.
Feyenoord-supporter ben je niet altijd voor de lol. – unkown
Daarnaast leeft er ook nog dat jongetje in mij. Die kleine Davey die zijn moeder maar raar vond. Die haar eigenlijk niet zo miste toen ze er niet meer was. Die gewoon doorging met spelen, met leven en binnen een week alweer op school zat.
Van de week keek ik op zolder naar een oude VHS-band met vakantiefilmpjes uit de late jaren tachtig. Ik zag mezelf dollen met mijn moeder in de Algarve. Super leuk om te zien, maar ook verwarrend. Wat heb ik allemaal niet gevoeld of weggestopt? Mis ik haar? Of mis ik vooral iets dat nooit echt heeft kunnen groeien? “Kinderen hebben hun eigen manier om met verlies om te gaan,” las ik online. “Soms maken ze een ouder een beetje kleiner in hun hoofd, of houden ze afstand. Niet omdat de liefde er niet is, maar omdat het verlies nog te groot is om helemaal te voelen. De volwassene kan daar later met mildheid op terugkijken. Ook dat is rouw.”
Children may appear to cope well after a loss, but this often reflects their ability to defend themselves from overwhelming feelings rather than the absence of grief.” — John Bowlby
Hoe moet je rouwen?
“Weet je hoe je moet rouwen, Dave?” vraagt Aryeh, onze relatietherapeut. Ik kijk hem vragend aan. “Ik denk het,” zeg ik. “Ik kijk foto’s, ik huil, ik praat erover, ik luister muziek. Ik voel. Is dát rouwen?” Het is woensdagochtend en we zitten bij hem in de kamer. Ik vertel over de familieopstelling van twee weken geleden, over hoe diep die me raakte en over de verwarring die erop volgde. Over hoe ik me ineens dichter bij mijn ouders voelde. Maar tegelijk voelde ik me leeg en verward in de week erna. Er was iets opengegaan, maar niets veranderd aan mijn leven nu, de spanningen in mijn relatie, mijn lichaam, mijn darmen… Aryeh steekt zijn hand op. “Ho,” zegt hij rustig. “Wat je beschrijft is rouw. Geen oplossing voor je huidige problemen.” Hij leunt iets naar voren en probeert te verwoorden waar die rouw vandaan komt. “Die rouw heeft een geschiedenis”, zegt hij dan. “Als kind kende je warmte. De gezelligheid thuis, de liefde van je moeder, het gevoel dat er iemand was die je zag. Maar toen zij ziek werd en stierf, viel dat ineens weg. De Davey van vóór die tijd kende veiligheid. De Davey daarna moest het ineens zonder doen. Daar zit de rouw die nu naar boven komt”
Grief is the healthy response of the heart to loss – Gabor Maté
Uitgestelde rouw
“Ik ben flabbergasted,” deel ik. Ik kijk naar de grond en laat mijn hart spreken. Die avond zit ik bij mijn sangha (meditatiegroep), we doen een sharerondje. “Ik weet niet op hoeveel retraites ik al om mijn moeder heb gehuild, hand in hand met haar heb gelopen in gedachten, om haar heb geschreeuwd, in de foetushouding heb liggen janken. Ik ben eigenlijk vol ongeloof, maar ook dankbaar dat ik de rouw nu eindelijk kan voelen. Bizar hoe diep dit zit.” De belmeester nodigt de bel uit voor een moment van stilte. Mijn lijf trilt.
“Rouw kan zich ook decennia later opnieuw aandienen,” schrijft psychiater Colin Murray Parkes. “Rouw is geen toestand die je doorloopt en achter je laat, maar een proces dat opnieuw kan worden aangeraakt door latere verliezen.” Toen ik daar deze week tijdens de sharing over vertelde, klonk het voor mezelf bijna onwerkelijk: dat ik, 35 jaar later, nog steeds om mijn moeder kan huilen. Dat is precies waar Parkes op wijst. “We noemen dit uitgestelde rouw”, zegt ze. “Gevoelens die vroeger geen ruimte kregen, door overleven, zorgen, verslaving of ziekte, komen later alsnog aan het licht. Soms pas wanneer het leven veilig of stil genoeg is geworden om ze te dragen. Rouw na 35 jaar betekent niet dat je terug bij af bent. Het betekent dat je eindelijk kunt rouwen met de draagkracht die je toen nog niet had.”
Grief that has not been given space does not disappear. It waits quietly beneath the surface of our lives until some later moment opens the door for it to be felt. – Francis Weller
Mindfulness
“In het boeddhisme is rouw geen probleem dat opgelost moet worden, maar een natuurlijke reactie op liefde in een vergankelijke wereld. Alles wat we liefhebben kan verdwijnen. Pijn hoort daarbij, niet als fout, maar als teken dat iets belangrijk was,” las ik in een boeddhistisch artikel. “Rouwen is niet iets wat je doet; het dient zich aan wanneer je niet meer wegkijkt, wanneer je bij de pijn blijft zitten zonder haar meteen te verklaren of te sussen.” Mindfulness kan daarbij helpen. In de basis betekent het simpelweg opmerken wat er nu gebeurt: je adem, je lichaam, gedachten en gevoelens. Als er rouw is, laat die zich ergens zien in dat palet van kleuren. Als een brok in je keel, een zwaarte in je borst, een plotselinge pijnscheut in je hart , zoals ik die voelde op het strand.
Maar dat vraagt ook veiligheid. Een paar jaar geleden gaf ik een MBSR-training bij Rijkswaterstaat. In mijn groep zat een man met PTSS die de overblijfselen opruimde van verongelukte auto’s en passagiers. Na een bodyscan zei hij tegen me: “Dave, ik zie alleen maar lijken als ik mijn ogen sluit.” In overleg met zijn psycholoog besloten we dat een mindfulness training voor hem nog te vroeg was. Zijn systeem had eerst iets anders nodig. Als kind had ik dat eigenlijk ook. Toen mijn moeder ziek werd en stierf, was voelen simpelweg te veel. Mijn manier om ermee om te gaan was afleiding. Wegstoppen. Doorgaan. Verdoven. En eerlijk gezegd werkte dat toen ook. Nu lijkt er ruimte te zijn ontstaan om te voelen wat destijds geen plek kreeg.
Wherever you go, there you are. – Jon Kabat-Zinn
Een rouw-lied
“Wat wil je doen vandaag?” vraagt Wouter. Ik ben weer bij mijn tweewekelijkse muziektherapiesessie. “Misschien kunnen we een rouwlied zingen?”, zeg ik. “Dat speelt al sinds de vorige sessie door mijn hoofd.” “Mooi idee.” We warmen op. We bewegen ons lichaam, van de voeten tot de schouders, de kaken, alles schudden we los. “Maak er geluid bij, en laat het door je borst naar je buik galmen. En vanuit je buik zo door je benen de grond in.” Hij pakt de gitaar erbij. “Zing maar, ik volg je,” zegt hij. Op gevoel laat ik mijn stem klanken maken. De beelden van Portugal komen voorbij, ik lach. Dan zie ik mezelf bij de crematie. Mijn stem wordt luider. Verder terug in de tijd. Op de rug van mijn vader. Geroosterde boterhammen met boter, suiker en kaneel eten voor de lunch met mama. Alleen fietsend door de Drevenbuurt bij mijn huis. Eenzaam, blij. Alles. Ik schreeuw-zing het uit. Mijn hele lijf tintelt, mijn vuisten ballen. Het is boosheid, verdriet, euforie. Geen herinnering dit keer. Het is lijfelijk. Ik doorvoel het. De klanken, de rouw, golven door mijn lijf, door mijn aders. Hier en nu. Het is een symfonie van rouw. Van verdriet en pijn, van gemis dat ik zo lang heb gemist. Maar dat er nu mag zijn.
The song is ended, but the melody lingers on.” — Irving Berlin
Samenspel
In dit samenspel van gebeurtenissen en gevoelens blijft het soms zoeken naar wat ik nodig heb. “Is al dat innerlijke werk van jou niet gewoon een nieuwe verslaving geworden?” zei een vriend laatst tegen me. Hij raakte een gevoelige snaar. Want waar ligt de balans tussen persoonlijke ontwikkeling en accepteren wat er is? “Het klopt gewoon niet,” zei ik laatst tegen Karin. “Ik voel me onzeker, verdrietig, waardeloos. Echt verschrikkelijk.” Maar klopt het echt niet? Of accepteer ik het gewoon niet?
Als ik eerlijk ben, is het eigenlijk helemaal niet zo vreemd dat ik me zo voel. Darmklachten, stoppen met alcohol, familieopstellingen, rouw die naar boven komt. Mijn systeem heeft nogal wat te verwerken. Toch merk ik hoe snel ik in de weerstand schiet. Tijdens een zaalvoetbalwedstrijd laatst voelde ik één brok frustratie in mijn lijf. Ik kreeg zelfs ruzie met een teamgenoot. Op de bank zei een andere teamgenoot: “Volgens mij ben je gefrustreerd.” “Nee joh,” loog ik. Later dacht ik erover na. Ik was boos om iets waar ik niets aan kon veranderen: mijn energie, mijn lijf dat door de colitis niet meer doet wat het vroeger deed. Rouwtherapeut William Worden beschrijft dat verlies vaak eerst verzet oproept, een innerlijk protest tegen wat niet meer anders kan zijn. Misschien was dit zo’n moment. Niet alleen verdriet om wat voorbij is, maar ook de frustratie van iemand die merkt daT alles veranderd is. Mijn fitte lijf van vroeger. De tijd van toen. De nachten waarop alles kon. Mijn moeder. Mijn vader. Die eindeloze vakanties.
Some things in life cannot be fixed. They can only be carried.” — Megan Devine
VHS-video “Jammer dat we haar niet hebben gekend,” zegt Namé. Ik zit weer op zolder, maar nu samen met mijn dochters, en we kijken naar die oude VHS-video. Wintersport in Abtenau, Oostenrijk, dit keer. Het is het jaar dat mijn moeder overleed. Ik ben elf en zie mezelf sleeën met haar. “Je moet wel sturen!” roep ik op de video. Het is gek om mijn eigen stem te horen. Haar stem. Het plezier te zien. Het raakt me hoe speels en ongedwongen het allemaal is , iets wat ik zo lang vergeten was. Nu zit ik hier met mijn dochters naar dat moment te kijken. Ik voel vreugde. Dankbaarheid. Misschien is dat ook rouw. Niet alleen verdriet om wat er niet meer is, maar ook liefde voelen voor wat er ooit was. Dat ik hier nu zit met hen, dankzij haar, dankzij die mooie momenten, die vakanties, maar ook dankzij alle shit die daarna kwam. En dat mag er nu allemaal zijn